Zanim zaczniemy: jak brzmi włoski
Dobra wiadomość: włoski czyta się prawie tak, jak się pisze, a większość głosek Polak wymawia bez trudu. Samogłoski są czyste i wyraźne, nigdy nie znikają. Trzeba zapamiętać tylko kilka połączeń liter, które brzmią inaczej niż po polsku. Kliknij każdy przykład i posłuchaj lektora.
| Pisownia | Brzmi mniej więcej jak | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| c + e, i | polskie „cz” | ciao, cena, cinque | cześć, kolacja, pięć |
| c + a, o, u; ch | k | casa, come, chiave | dom, jak, klucz |
| g + e, i | polskie „dż” | gelato, giorno, Gianni | lody, dzień, Gianni |
| g + a, o, u; gh | g | Garda, gatto, ghiaccio | Garda, kot, lód |
| gn | polskie „ń”, trochę dłuższe | bagno, signora, lavagna | łazienka, pani, tablica |
| gli | miękkie „l”, jak „li” w „liść” | aglio, famiglia, bottiglia | czosnek, rodzina, butelka |
| sc + e, i | polskie „sz” (miękkie) | pesce, uscita, scendere | ryba, wyjście, schodzić |
| sch | sk | schiena, scheda | plecy, karta |
| qu | kw | quattro, questo | cztery, ten |
| z | c albo dz | pizza, piazza, zero, zaino | pizza, plac, zero, plecak |
| h | nie wymawia się wcale | ho, hotel, hanno | mam, hotel, mają |
„H” jest nieme, ale bardzo potrzebne. Po c i g zamienia „cz” i „dż” w twarde „k” i „g”: ce czytasz „cze”, a che — „ke”; gi to „dżi”, a ghi — „gi”. Na początku słowa h w ogóle nie słychać: hotel brzmi „otel”, ho (mam) — „o”.
Podwójne spółgłoski: wymawiaj je naprawdę podwójnie
To najważniejsza rzecz w wymowie włoskiej dla Polaka. Podwójną spółgłoskę trzymasz dłużej, z małym „zatrzymaniem” — jak w polskim „lekko” albo „wanna”. Różnica zmienia znaczenie słowa, więc nie jest to kwestia akcentu, tylko sensu.
| Pojedyncza | Znaczy | Podwójna | Znaczy |
|---|---|---|---|
| sete | pragnienie | sette | siedem |
| pena | kara, żal | penna | długopis |
| nono | dziewiąty | nonno | dziadek |
| caro | drogi | carro | wóz |
| capello | włos | cappello | kapelusz |
Akcent: na którą sylabę?
Najczęściej akcent pada na przedostatnią sylabę — jak po polsku: lavoro, cantiere, signora. Sporo słów ma go jednak wcześniej: telefono, macchina, subito — tych uczysz się ze słuchu (w słowniku kursu akcent zaznacza kreska ˈ w wymowie). Gdy akcent pada na ostatnią sylabę, pisze się go nad samogłoską: città, caffè, perché, lunedì, può, più.
| Słowo | Akcent na | Dlaczego |
|---|---|---|
| lavoro | la-VO-ro | zwykle: przedostatnia sylaba |
| telefono | te-LE-fo-no | wyjątek — trzeba zapamiętać |
| città | cit-TÀ | znak akcentu: ostatnia sylaba |
| perché | per-CHÉ | znak akcentu: ostatnia sylaba |
Znak akcentu zmienia znaczenie. è = jest, e = i; sì = tak, si = się; là = tam, la = rodzajnik. Najczęściej zobaczysz akcent ciężki (à, è, ì, ò, ù), a w kilku słowach ostry: perché, né. Pisz akcenty zawsze — w ćwiczeniach silnik przyjmie odpowiedź bez nich (albo z apostrofem zamiast akcentu), ale pokaże poprawny zapis.
Ciekawostka: Literę h Włosi zostawili w pisowni głównie po to, żeby odróżnić formy czasownika „mieć” od podobnych słów: ho (mam) i o (albo), ha (ma) i a (do, w), hanno (mają) i anno (rok). W wymowie te pary brzmią identycznie — różnicę widać tylko na papierze.
Dialog 1 — Buonanotte? Sono le cinque e mezza!
Buonasera mówi się już od popołudnia. Buongiorno słyszysz rano i mniej więcej do obiadu. Potem — w wielu miejscach już od wczesnego popołudnia — wchodzisz do sklepu czy biura z Buonasera. Buonanotte to wyłącznie „dobranoc”: mówisz je na pożegnanie, gdy ktoś idzie spać albo bardzo późno w nocy. Na powitanie o 17:30 brzmi tak, jakby Bartek chciał od razu położyć się do łóżka.
Signora Tosi mówi do nich na „ty”, a oni do niej per „pani”. Starsza pani mówi młodym voi (wy) i tu: Siete stanchi?, a oni odpowiadają grzecznie formą Lei: Lei è la signora Tosi?, Lei è molto gentile. Ciao rzucone do 73-letniej właścicielki to za dużo — o tym w gramatyce.
Powitania i pożegnania
Włosi witają się chętnie i głośno — w barze, w windzie, u lekarza w poczekalni. Ważna jest pora dnia i to, do kogo mówisz. Ciao jest tylko dla znajomych, kolegów i dzieci; do obcych i starszych mówisz Buongiorno, Buonasera albo neutralne Salve.
Proszę, dziękuję, przepraszam — i ratunek
To Twój zestaw ratunkowy. Nikt nad Gardą nie oczekuje, że od razu wszystko zrozumiesz — ale każdy doceni, gdy zapytasz: Può ripetere, per favore? (może pan/pani powtórzyć?) albo Più piano, per favore (wolniej, proszę). I zapamiętaj słówko Prego — usłyszysz je sto razy dziennie, w różnych znaczeniach.
O sobie: imię, kraj, praca
Po powitaniu zwykle padają trzy pytania: jak się nazywasz, skąd jesteś i co tu robisz. Te słowa usłyszysz u właścicielki mieszkania, w agencji pracy i pierwszego dnia na budowie czy w hotelu. Narodowości i języki piszesz po włosku małą literą: polacco, italiano.
Gramatyka: essere — być i zaimki osobowe
Czasownik essere (być) jest nieregularny jak polskie „być”: każda osoba ma swoją formę. Używasz go, gdy mówisz, kim jesteś, skąd jesteś, jaki/jaka jesteś i gdzie coś jest: Sono Bartek, Sono polacco, Sono stanco, Il lago è bellissimo. Naucz się go na pamięć — będzie w co drugim zdaniu.
| Osoba | essere | Przykład | Po polsku |
|---|---|---|---|
| io | sono | Sono Bartek. | Jestem Bartek. |
| tu | sei | Sei la nuova cameriera? | Jesteś nową pokojówką? |
| lui, lei, Lei | è | Lei è la signora Tosi? | Czy pani jest panią Tosi? |
| noi | siamo | Siamo polacchi. | Jesteśmy Polakami. |
| voi | siete | Siete stanchi? | Jesteście zmęczeni? |
| loro | sono | I signori Schneider sono tedeschi. | Państwo Schneider są Niemcami. |
Zaimek zwykle opuszczasz — jak po polsku. Wystarczy Sono Bartek — forma sono i tak mówi, że chodzi o „ja”. Zaimek dodajesz, gdy chcesz coś podkreślić albo przeciwstawić: Io sono Bartek e lei è Magda (ja jestem Bartek, a ona — Magda). Uwaga: sono to i „jestem”, i „są” — z kontekstu zawsze wiadomo, o kogo chodzi.
È z akcentem to „jest”, e bez akcentu to „i”. Magda è polacca e Bartek è polacco. Na początku zdania piszesz wielką literą È — też z akcentem: È mio fratello. Zapis „E'” z apostrofem to błąd, choć zobaczysz go w SMS-ach.
Rodzaj: on i ona
Przymiotniki, zawody i narodowości mają po włosku formę męską (zwykle na -o) i żeńską (zwykle na -a). W liczbie mnogiej: -i dla mężczyzn albo grupy mieszanej, -e dla samych kobiet. Słowa na -e często mają jedną formę dla obu rodzajów: Sono inglese mówi i on, i ona.
| On | Ona | Oni (grupa) | Po polsku |
|---|---|---|---|
| polacco | polacca | polacchi | Polak, Polka, Polacy |
| italiano | italiana | italiani | Włoch, Włoszka, Włosi |
| stanco | stanca | stanchi | zmęczony, zmęczona, zmęczeni |
| contento | contenta | contenti | zadowolony, zadowolona, zadowoleni |
Wpadka Bartka: w autobusie z lotniska Bartek oznajmił kierowcy z dumą: Sono di Polonia!. Kierowca zrozumiał i się uśmiechnął: Ah, sei polacco!. Essere di łączysz z miastem: Sono di Verona, Florin è di Bucarest. Przy kraju podajesz narodowość — Sono polacco, Sono polacca — albo mówisz Vengo dalla Polonia (pochodzę z Polski).
Gramatyka: tu, Lei czy voi? I pytania
Na budowie, w kuchni i między kolegami mówi się na tu od pierwszego dnia — także do kierownika budowy. Formą Lei (pan, pani) zwracasz się do gości hotelu i klientów, do dyrektorki, do starszych osób (jak signora Tosi), do lekarza i w urzędzie. Do szefa — dopóki sam nie powie Dammi del tu! (mów mi na ty). Gdy nie wiesz — zacznij od Lei. Do grupy, także do gości, mówisz voi.
| Komu? | Forma | Czasownik | Przykład |
|---|---|---|---|
| koledze, koleżance | tu | jak „ty”: sei | Di dove sei? |
| gościowi, klientowi, starszej osobie | Lei | jak „ona”: è | Di dov'è Lei? |
| grupie kolegów albo gości | voi | siete | Di dove siete? |
Lei to dosłownie „ona” — i łączy się z formą 3. osoby. Mówiąc do pana albo do pani, używasz tego samego zaimka i tej samej formy co przy „ona”: Lei è polacco? = Czy pan jest Polakiem? Lei è polacca? = Czy pani jest Polką? Nie mówisz Lei sei, tylko Lei è — jak polskie „pan jest”, nie „pan jesteś”. W listach i oficjalnych pismach Lei bywa pisane wielką literą; w zdaniu najczęściej zobaczysz małe lei — znaczenie podpowie sytuacja.
Wpadka Bartka: na lotnisku w Weronie pani z informacji zapytała Bartka: Lei è polacco?. Bartek pomyślał, że „ona” to Magda, i odpowiedział z przekonaniem: No, lei è polacca!. Pani pytała o niego — Lei to tu „pan”. Gdy ktoś patrzy na Ciebie i mówi Lei, chodzi o Ciebie.
Pytania ze słowem pytającym
| Słowo | Znaczy | Przykład | Po polsku |
|---|---|---|---|
| chi? | kto? | Chi è? | Kto to (jest)? |
| che cosa? | co? | Che cos'è questo? | Co to jest? |
| come? | jak? | Come ti chiami? | Jak się nazywasz? |
| di dove? | skąd? | Di dove sei? | Skąd jesteś? |
| dove? | gdzie? | Dove abiti? | Gdzie mieszkasz? |
Słowo pytające stoi na początku, potem czasownik: Di dove sei?, Come si chiama Lei?. Przed è słowa dove, come i che cosa ściągają się z apostrofem: Dov'è?, Com'è?, Cos'è?. W pytaniu tak/nie szyk się nie zmienia — podnosisz tylko głos na końcu: Sei polacco? (Jesteś Polakiem?) brzmi jak Sei polacco. (Jesteś Polakiem.), tylko z inną melodią.
Ciekawostka: Słowo ciao pochodzi z dialektu weneckiego — czyli stąd, gdzie mieszkają Bartek i Magda. Dawne pozdrowienie s-ciavo znaczyło „(jestem twoim) sługą”. Z czasem skróciło się do ciao i trafiło do wielu języków świata, także do polskiego.
Zwroty do kieszeni
| Co chcesz powiedzieć / co usłyszysz | Po włosku |
|---|---|
| Dzień dobry, jestem Bartek. | Buongiorno, sono Bartek. |
| Nazywam się Magda. | Mi chiamo Magda. |
| Jestem Polakiem. / Jestem Polką. | Sono polacco. Sono polacca. |
| Pochodzę z Polski. | Vengo dalla Polonia. |
| Mieszkam w Bardolino. | Abito a Bardolino. |
| Jestem nowy / nowa. | Sono nuovo. Sono nuova. |
| Mówię trochę po włosku. | Parlo un po' di italiano. |
| Nie rozumiem. | Non capisco. |
| Może pan / pani powtórzyć? | Può ripetere, per favore? |
| Możesz powtórzyć? (do kolegi) | Puoi ripetere? |
| Wolniej, proszę. | Più piano, per favore. |
| Co znaczy „…”? | Che cosa vuol dire…? |
| Jak się mówi po włosku…? | Come si dice in italiano…? |
| Mówi pan / pani po angielsku? | Lei parla inglese? |
| Jak się nazywasz? (usłyszysz) | Come ti chiami? |
| Skąd pan / pani jest? (usłyszysz) | Di dov'è Lei? |
| Mów mi na ty. (usłyszysz) | Dammi del tu. |
| Witaj w zespole! (usłyszysz) | Benvenuto in squadra! |
Dialog 2 — Il ketchup? Sulla pizza?
Kelner mówi do nich voi, a do Bartka i Magdy osobno — Lei. Do pary przy stoliku: Siete in due?, Cosa prendete? (co bierzecie — forma dla „wy”). Do jednej osoby, grzecznie: Signora, Lei è…?. Tak brzmi uprzejma obsługa we Włoszech: do grupy voi, do jednego gościa Lei.
Ciekawostka: Pizza Margherita — pomidory, mozzarella i bazylia, czyli kolory włoskiej flagi — według tradycji dostała nazwę na cześć królowej Małgorzaty Sabaudzkiej, która w 1889 roku odwiedziła Neapol. Ketchupu w tej historii nie ma. We Włoszech pizza z ketchupem to dla wielu prawie świętokradztwo — co Bartek jeszcze nie raz odczuje.
Czytanka: Messaggio da Federica
Po kolacji Bartek dostaje WhatsAppa z agencji pracy Garda Lavoro, przez którą razem z Magdą znaleźli pracę. Przeczytaj go, a potem włącz lektora — zdanie po zdaniu.
Z praktyki: pierwsze dni we Włoszech
- Dwa całusy — ale nie w pracy. Znajomi i rodzina witają się we Włoszech często dwoma pocałunkami w policzki. Przy pierwszym poznaniu, w pracy, w urzędzie i z gośćmi hotelu podaje się rękę i patrzy w oczy. Z gośćmi — tylko uśmiech i Buongiorno.
- Tu przychodzi szybko, ale nie do wszystkich. Koledzy na budowie i w kuchni przejdą z Tobą na tu od razu. Do właściciela firmy, dyrektorki hotelu, gości i urzędników mówisz Lei, dopóki sami nie zaproponują inaczej.
- Prego na wiele sposobów. „Proszę bardzo” po Grazie; „proszę, niech pan/pani wejdzie” (Prego, si accomodi); „słucham?” w sklepie (Prego? — czym mogę służyć). Gdy nie wiesz, co powiedzieć, przepuszczając kogoś w drzwiach — mów Prego.
- Pytaj, kiedy nie rozumiesz. Scusi, non capisco. Può ripetere? to najważniejsze zdanie pierwszego miesiąca. Włosi mówią szybko i dużo gestykulują, ale chętnie powtarzają — zwłaszcza gdy widzą, że się starasz.
- Włoski otwiera drzwi. Nad Gardą wielu gości mówi po niemiecku i angielsku, ale szef, koledzy, sąsiadka i urzędnicy — po włosku (a starsi między sobą czasem w dialekcie weneckim). Kto mówi po włosku, szybciej dostaje lepsze zadania i umowę na kolejny sezon.
Ciekawostka: Jezioro Garda to największe jezioro Włoch. Jego brzegi należą do trzech regionów: Veneto (brzeg wschodni — tu leżą Bardolino, Lazise, Garda i Peschiera), Lombardii (zachodni) i Trydentu (północny). Starożytni Rzymianie nazywali je Benacus — stąd nazwa firmy, w której pracuje Bartek: Edil Benaco.
Ciekawostka: Bardolino to nie tylko miasteczko, ale i znane czerwone wino z winnic na wzgórzach nad jeziorem. Pod koniec września i na początku października odbywa się tu Festa dell'Uva, święto winobrania — o nim usłyszysz jeszcze w tym kursie.
Słownictwo lekcji 1
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
- Powitania: Ciao (do znajomych), Salve (neutralnie), Buongiorno (rano), Buonasera (od popołudnia); pożegnania: Arrivederci, A domani, A dopo, Buonanotte (tylko przed snem!).
- essere: sono, sei, è, siamo, siete, sono. Zaimek zwykle opuszczasz: Sono Bartek. è = jest, e = i.
- Przedstawienie się: Mi chiamo Magda. Sono polacca. Abito a Bardolino. Sono cameriera ai piani.
- Pytania: Come ti chiami? Di dove sei? Dove abiti? Chi è? Che cosa è? — słowo pytające na początku.
- tu do kolegów, Lei do gości, szefów i starszych, voi do grupy. Lei łączy się z formą 3. osoby: Lei è polacco?.
- Ratunek: Non capisco. Può ripetere, per favore? Più piano, per favore. Come?. Wymowa: ci = „czi”, chi = „ki”, gn = „ń”, podwójne spółgłoski wymawiaj podwójnie!
W następnej lekcji: agencja pracy Garda Lavoro — formularz, literowanie nazwiska po włosku, liczby do 20 i czasownik avere.